Аванс ёки закалат: уста қанча олдиндан тўлов сўраши мумкин
Уста қанча аванс сўраши мумкин: уни харажатларга боғлаш, уй таъмири ва мебель учун 50% қоидаси, закалат ва бўнак фарқи, бекор қилинганда нима бўлади.
Стандарт фоиз йўқ. Иш бошланишидан олдин сарфлашингиз ёки банд қилишингиз керак бўлган пулни сўранг — асосан шу мижоз учун буюртма қилинган материаллар — ва қоидаларда белгиланган тартибни текширинг: уй-жойни таъмирлаш ва мебель учун маиший хизмат қоидалари буюртма расмийлаштирилганда иш қийматининг 50 фоизи миқдорида авансни кўзда тутади. Суммани, муддатини ва иш бекор бўлса нима бўлишини сметага ёзинг ва аванс тўланганда квитанция беринг.

Нега усталар аванс сўрайди
Аванс учта ишни бажаради. У иш бошланишидан олдин сарфлайдиган пулингизни қоплайди: шу мижоз учун буюртма қилинган материаллар, асбоб ижараси ёки чиқинди олиб кетиш. У банд қилган вақтингиз учун тўлайди, чунки бир ҳафтани битта мижозга ажратиш бошқа ишлардан воз кечиш дегани. Ва у жиддийликни кўрсатади: бирор нарса тўлаган мижоз иш кунигача ғойиб бўлиб қолмайди.
Мижоз учун аванс — таваккал: у ҳеч қандай ишни кўрмасдан пул тўлайди. Эҳтиёткор мижоз бутун нархни олдиндан тўламайди ва фақат нақд пул сўрайдиган устадан ҳушёр бўлади. Сметага ёзилган, тушунтирилган ва квитанция билан расмийлаштирилган меъёрий аванс — ҳалол устанинг белгиси.
Ҳар бир ишга аванс керак эмас. Бир кунда тугайдиган таъмир ёки материалларни мижознинг ўзи оладиган иш учун тўловни иш тугагач олиш соддароқ.
Қанча аванс сўраш керак
Фоиздан эмас, харажатларингиздан бошланг:
- Биринчи кунгача тўлайдиган пулингизни қўшинг: материаллар, айниқса қайтариб бўлмайдиган буюртмалар, асбоб ижараси, рухсатномалар ва чиқинди. Нархнинг ўзини ҳисоблаш иш нархини қандай ҳисоблаш мақоласида.
- Иш давомийлигига қаранг. Бир-икки кунлик иш учун материаллар аванси етарли. Бир неча ҳафталик ишда қолган қисмини босқичли тўловлар билан келишинг.
- Қоидани текширинг (пастда). Айрим хизматлар учун қоидаларда аванс миқдори ва қачон тўланиши ёзилган.
- Таваккални баҳоланг. Янги мижоз учун катта буюртма доимий мижознинг хонасини қайта бўяшдан кўпроқ асос беради, лекин ҳаммага бир хил қоидани қўлланг, шунда аванс ҳеч қачон шахсий гапдек туюлмайди.
- Уни сумма билан ёзинг ёки фоиз билан, ёнига суммасини қўйиб, ва тўлаш санасини кўрсатинг.
Бу туркумдаги намунавий смета жами 4 800 000 сўм, шундан бўёқ ва материаллар 1 460 000 сўм. Намунада 30% сўралган — 1 440 000 сўм: бу материалларнинг деярли ҳаммасини қоплайди, иш тугагач эса 3 360 000 сўм қолади. Маиший хизмат қоидалари уй-жойни таъмирлаш учун белгилаган 50% эса бу ишда 2 400 000 сўм бўларди. Иккаласини ҳам асослаш мумкин, чунки мижоз пул нимага кетишини кўради; муҳими, танлаган миқдорингизни сметага ёзинг.
Аванс бўйича қонун нима дейди
Фуқаролик кодекси. Кодекснинг ўзи аванс учун фоиз белгиламайди: пудратчи бўнак ёки закалатни фақат қонунчиликда ёки шартномада назарда тутилган ҳолларда ва миқдорда талаб қила олади (638-модда). Олдиндан тўлов келишилмаган бўлса, мижоз иш узил-кесил топширилгандан кейин тўлайди. Маиший пудратда мижоз иш бутунлай топширилгач тўлайди, тарафлар келишса эса шартнома тузилаётганда тўлиқ ёки бўнак бериб тўлаши мумкин (662-модда). Қурилиш пудратида ҳақ сметада назарда тутилган миқдорда тўланади, объект қабул қилингандан кейин бир йўла тўлаш ҳам келишилиши мумкин (673-модда). Демак, аванс сметада ёки шартномада ёзилган бўлиши керак.
Маиший хизмат қоидалари. Аҳолига маиший хизмат кўрсатиш қоидалари айрим хизматлар учун тўлов тартибини тўғридан-тўғри белгилайди (Вазирлар Маҳкамасининг 399-сон қарори, 5-илова, IV-5-банд):
| Хизмат | Қачон ва қанча тўланади | Манба |
|---|---|---|
| мебель тайёрлаш ва тузатиш, уй-жой ва турар жой бўлмаган биноларни тузатиш ва қуриш, пойабзал тайёрлаш, якка тартибда кийим тикиш | буюртма расмийлаштирилганда иш қийматининг 50 фоизи миқдорида аванс | 399-сон қарор, 5-илова, IV-5 |
| мураккаб уй-рўзғор техникасини тузатиш | келишилган, лекин 15 фоиздан кам бўлмаган олдиндан тўлов | ўша банд |
| радиоэлектрон аппаратлар, пойабзал, кийим-кечакни тузатиш, сартарошлик | буюртма бажарилгандан кейин | ўша банд |
| тантанали тадбирлар, кимёвий тозалаш, кир ювиш, транспорт ва бошқа айрим хизматлар | буюртма расмийлаштирилганда тўлиқ | ўша банд |
Буюртмачи исталган хизмат қийматини ўз хоҳишига кўра олдиндан тўлиқ тўлаши ҳам мумкин (ўша банд). Намунадаги бўяш иши уй-жойни таъмирлашга киради, шунинг учун бу қоидага кўра унинг аванси 30% эмас, 2 400 000 сўм бўларди.
Шартнома шартлари. Истеъмолчи ҳуқуқларини чеклайдиган ва қонунчиликка зид шартлар ҳақиқий эмас, ижрочи эса қўшимча ҳақли хизматларни мажбурлай олмайди ва кўрсатилмаган хизмат учун ҳақ ололмайди (Истеъмолчилар ҳуқуқлари тўғрисидаги Қонун, 21-модда). Мижознинг уйида тузилган шартнома учун сабабсиз бекор қилиш муддати йўқ — бу ҳақда смета тузиш мақоласида.
Иш бекор қилинса, аванс нима бўлади
Кундалик тилда аванс, олдиндан тўлов ва предоплата одатда бир нарсани — ишдан олдин тўланган пулни англатади. Қонун эса иккита нарсани фарқлайди, ва қайси бири экани иш бекор бўлганда ҳал қилувчи:
- Бўнак (аванс) — нархнинг бир қисми. Иш бўлмаса, у қайтарилади, фақат қилинган иш ва харажатлар ҳисобга олинади.
- Закалат — шартнома тузилганини исботлаш ва унинг бажарилишини таъминлаш учун бериладиган пул. Закалат ҳақидаги келишув суммасидан қатъи назар ёзма тузилиши керак; акс ҳолда ёки шубҳа бўлса, пул бўнак ҳисобланади (Фуқаролик кодекси, биринчи қисм, 311-модда).
Закалат бўйича оқибатлар. Мажбурият бажарилишидан олдин тарафлар келишуви билан ёки бажаришнинг имкони йўқлиги туфайли бекор бўлса, закалат қайтарилади. Шартнома закалат берган томон айби билан бажарилмаса, закалат иккинчи томонда қолади; закалат олган томон айбдор бўлса, қонунчиликда бошқача қоида бўлмаса, у закалатни икки баравар қилиб қайтаради. Бундан ташқари, айбдор томон, шартномада бошқача ёзилмаган бўлса, закалатни ҳисобга олган ҳолда зарарни қоплайди (312-модда; иккинчи қисм 2026 йил 29 июндан ЎРҚ-1126 таҳририда). Демак, сиз ишдан воз кечсангиз ва олган пулингиз закалат бўлса, уни икки баравар қайтарасиз.
Мижоз бекор қилса. Маиший пудратда мижоз иш топширилгунга қадар исталган вақтда шартномадан воз кечиши мумкин: у бажарилган ишга мутаносиб ҳақни ва шу пайтгача қилган харажатларингизни тўлайди, бу ҳуқуқни олиб ташлайдиган шарт эса ҳақиқий эмас (Фуқаролик кодекси, 657-модда; маиший хизмат қоидалари, III-9-банд ҳам шундай). Демак, оддий авансдан сиз бажарилган иш ва қилган харажатларингизни, масалан, қайтариб бўлмайдиган материалларни ушлаб қоласиз, қолгани қайтарилади.
Уста бекор қилса ёки кечикса. Ишни ўз вақтида бошламасангиз ёки уни муддатда тугатмаслигингиз аниқ бўлса, мижоз шартномадан воз кечиб, зарарни қоплашни талаб қилиши мумкин (Истеъмолчилар ҳуқуқлари тўғрисидаги Қонун, 19-модда; Фуқаролик кодекси, 642-модда). Бундай ҳолда аванс тўлиқ қайтарилади деб ёзиб қўйиш — икки томон учун ҳам аниқ.
Катта ишларда босқичли тўлов
Ҳафталаб давом этадиган ишда авансдан кейин мижоз кўра оладиган босқичлар учун тўлов икки томон учун ҳам адолатлироқ. 30 000 000 сўмлик ҳаммом таъмири учун мисол:
| Тўлов | Қачон | Мисол сумма |
|---|---|---|
| Аванс | буюртма расмийлаштирилганда (уй-жой таъмири учун қоидалардаги 50%) | 15 000 000 сўм |
| 1-босқич | эски қоплама бузилиб, янги қувур ва симлар тортилиб, текширилганда | 6 000 000 сўм |
| 2-босқич | кафель териб бўлинганда | 6 000 000 сўм |
| Якуний | иш топширилиб, далолатнома имзоланганда | 3 000 000 сўм |
Ҳар бир босқични сметада уни қандай текширишингизга қараб тасвирланг, ҳар бир босқич охирида қисқа далолатнома имзоланг ва ҳар бир тўловга квитанция беринг. Нархнинг катта қисмини охирга қолдирманг: охирги тўлов — иш тугагандан кейин кутадиган тўловингиз.
Авансни ёзма расмийлаштириш
Авансни смета шартларига ёзинг, шунда мижоз уни имзолашдан олдин кўради. Мослаштириб ишлатишингиз мумкин бўлган матн:
Аванс: [сумма] (жамининг [фоиз]и), [сана]гача, иш бошланишидан олдин тўланади. У [сиз учун буюртма қилинадиган материаллар]га сарфланади ва иш кунларингизни банд қилади. Бу сумма нархнинг бир қисми (бўнак), закалат эмас.
Иш бекор қилинса: материаллар буюртма қилингандан кейин бекор қилсангиз, қайтариб бўлмайдиган материаллар қийматини ушлаб қоламиз ва қолганини [сон] кун ичида қайтарамиз. Биз бекор қилсак, авансни тўлиқ қайтарамиз.
Қолдиқ: [сумма], иш тугагач ёки юқоридаги босқичлар бўйича тўланади.
Закалат олмоқчи бўлсангиз, буни алоҳида ёзма келишув билан расмийлаштиринг ва унинг оқибатларини мижозга тушунтиринг. Ишлатишдан олдин матнни амалдаги қоидалар билан солиштиринг.
Мижозлар учун хавфли белгилар
Эҳтиёткор мижозлар қуйидаги белгиларга эътибор беради, ҳалол уста эса уларнинг ҳаммасидан қочиши мумкин:
- иш бошланмасдан бутун нархни ёки унинг катта қисмини сўраш;
- фақат нақд ёки бошқа бировнинг картасига тўлов;
- ёзма сметанинг йўқлиги ёки ундаги бўш жойлар;
- нархни «ушлаб қолиш» учун бугуноқ тўлашга ундаш;
- аванс учун квитанция бермаслик.
Ишга ҳақиқатан катта аванс керак бўлса, масалан, буюртма ошхона мебели учун, буни сметада тушунтиринг, таъминотчига берилган буюртмани кўрсатинг ёки мижозга таъминотчига ўзи тўлашни таклиф қилинг.
Кўп бериладиган саволлар
Закалат нима?
Шартнома тузилганини исботлаш ва унинг бажарилишини таъминлаш учун бир томон иккинчисига берадиган пул (Фуқаролик кодекси, 311-модда). У ҳар доим ёзма келишилиши керак, акс ҳолда қонун бу пулни оддий аванс — бўнак деб ҳисоблайди.
Закалат қайтариладими?
Иш икки томон келишуви билан ёки бажаришнинг имкони йўқлиги учун бекор бўлса, ҳа. Закалат берган мижоз айбдор бўлса, у устада қолади; закалат олган уста айбдор бўлса, у закалатни икки баравар қайтаради (312-модда).
Аванс билан закалатнинг фарқи нима?
Аванс (бўнак) — нархнинг бир қисми: иш бўлмаса, бажарилган иш ва харажатлар айирилиб, қайтарилади. Закалат эса бекор қилган томонни жазолайди: берган томон уни йўқотади, олган томон икки баравар қайтаради. Қоғозда «закалат» деб ёзилмаган бўлса, пул аванс ҳисобланади.
Уста 50% олдиндан сўраши мумкинми?
Мебель ва уй-жой таъмири учун маиший хизмат қоидалари буюртма расмийлаштирилганда айнан 50% авансни кўзда тутади. Бошқа ишларда бу келишув масаласи; барибир авансни ҳақиқий харажатларга боғланг ва қолганини босқичли тўловларга бўлинг.
Мижоз бекор қилса, уста авансни олиб қолиши мумкинми?
Бутунлай эмас. Маиший пудратда мижоз бажарилган ишга мутаносиб ҳақни ва қилган харажатларингизни тўлайди, масалан, қайтариб бўлмайдиган материалларни; аванснинг қолгани қайтарилади. Пул ёзма закалат бўлса ва мижоз айбдор бўлса, закалат сизда қолади.
Quotio қандай ёрдам беради
Quotio, биз Android учун ишлаб чиққан илова, авансни сметага фоиз ёки сумма сифатида қўяди ва PDF файлда «Тўланадиган аванс» деб кўрсатади; аванс тўланмагунча буюртма «Аванс кутилмоқда» ҳолатида туради. «Тўловни қабул қилиш» квитанцияни аванс суммаси ва «Смета № 12 бўйича аванс» билан тўлдиради, ҳар бир квитанция эса ундан кейинги қолдиқни кўрсатади. Кейин далолатномалар, керак бўлса ҳар бир босқичга биттадан, ва қолган тўловлар квитанциялари буюртмани «Тўланган»га олиб келади. Quotio қоидалардаги аванс миқдорини текширмайди: суммани сиз қўясиз, бўнак ёки закалат эканини эса «Шартлар ва изоҳлар»га ёзасиз. Бепул: ойига 10 та буюртма барча ҳужжатлари билан; Quotio Pro — 7 кун бепул синовли йиллик обуна. Илова смета, далолатнома ва квитанция тузади, ҳисобварақ-фактура эмас. Quotio Google Play дўконида
Манбалар
- Фуқаролик кодекси (биринчи қисм), 311-модда — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси (Lex.uz), Ўзбекистон, 1995 (ўзбекча матн)
- Фуқаролик кодекси (биринчи қисм), 312-модда — Lex.uz, Ўзбекистон, 1995 (2026 йилги таҳрир)
- Фуқаролик кодекси (биринчи қисм), русча матн — Lex.uz, Ўзбекистон, 1995
- ЎРҚ-1126-сон Қонун, 2026 йил 27 март (312-моддага ўзгартириш) — Lex.uz, Ўзбекистон, 2026
- Фуқаролик кодекси (иккинчи қисм), 638-модда — Lex.uz, Ўзбекистон, 1996
- Фуқаролик кодекси (иккинчи қисм), 642-модда — Lex.uz, Ўзбекистон, 1996
- Фуқаролик кодекси (иккинчи қисм), 657-модда — Lex.uz, Ўзбекистон, 1996
- Фуқаролик кодекси (иккинчи қисм), 662-модда — Lex.uz, Ўзбекистон, 1996
- Фуқаролик кодекси (иккинчи қисм), 673-модда — Lex.uz, Ўзбекистон, 1996
- Фуқаролик кодекси (иккинчи қисм), русча матн — Lex.uz, Ўзбекистон, 1996
- «Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонун, 19-модда — Lex.uz, Ўзбекистон, 1996 (2026 йилги таҳрир)
- «Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонун, 21-модда — Lex.uz, Ўзбекистон, 1996 (2026 йилги таҳрир)
- Аҳолига маиший хизмат кўрсатиш қоидалари, IV бўлим (Вазирлар Маҳкамасининг 399-сон қарори, 5-илова) — Lex.uz, Ўзбекистон, 1995 (2024 йилги таҳрир)
- Аҳолига маиший хизмат кўрсатиш қоидалари, III бўлим — Lex.uz, Ўзбекистон, 1995 (2024 йилги таҳрир)
Муаллиф: Санжар Жабборов, Quotio иловаси дастурчиси. Умумий маълумот, юридик ёки солиқ маслаҳати эмас: амалдаги қоидаларни lex.uz сайтида текширинг. Янгиланган сана: 2026 йил 15 ноябрь.