Смета тузиш: намуна, бепул PDF бланк ва Excel шаблон
Иш сметасини қандай тузиш керак: унга нима ёзилади, ўлчовдан имзогача босқичлар, қонун нима дейди, бепул PDF бланк ва Excel шаблон.
Смета — муайян ишни бошлашдан олдин мижозга бериладиган ёзма нарх: ким ижрочи ва ким буюртмачи, ҳар бир иш ва материал миқдори ва нархи билан, жами сумма, нарх қачонгача амал қилиши ва шартлар. Уни объектни кўриб, ўлчаб бўлгач тузинг, ҳар бир бандни алоҳида ёзинг ва иш бошланишидан олдин мижозга имзолатинг. Қуйида бепул чоп этиладиган бланк ва ҳисоб-китобни ўзи қиладиган Excel шаблон бор.

Смета, тижорат таклифи ёки ҳисобварақ-фактура?
Мижозлар бу сўзларни аралаштириб ишлатади, шунинг учун ҳар бир ҳужжат нима қилишини билиб қўйган фойдали.
| Ҳужжат | Қачон | Нима қилади |
|---|---|---|
| Смета | ишдан олдин | тасвирланган иш учун нарх таклиф қилади; Фуқаролик кодекси ҳам иш баҳосини аниқлаш учун айнан шу сўзни ишлатади |
| Тижорат таклифи | сотувдан олдин | кўпроқ товар ёки хизматлар учун умумий нарх таклифи; уста учун смета аниқроқ |
| Ҳисобварақ-фактура | ишдан ёки босқичдан кейин | тўловни сўрайди; Солиқ кодексига кўра, одатда электрон тизимда расмийлаштирилади ва солиқ ҳужжати ҳисобланади |
| Тўлов квитанцияси (тилхат) | пул олинганда | тўлов қабул қилинганини тасдиқлайди |
Қайси сўзни ишлатманг, иш айнан сметада белгиланади. Смета ҳисобварақ-фактура эмас ва унинг ўрнини босмайди: мижозингиз ёки солиқ қоидаларингиз ҳисобварақ-фактура талаб қилса, уни алоҳида расмийлаштиринг. Бино қуриш ёки капитал таъмирлашда эса «қурилиш сметаси», яъни лойиҳа-смета ҳужжатлари тузилади (Фуқаролик кодекси, 670-модда); бу мақола бир уста ёки кичик бригада бажарадиган ишлар ҳақида.
Сметага нималар ёзилади
Яхши смета мижоз сизга қўнғироқ қилиб сўрайдиган саволларга олдиндан жавоб беради. Намунада белгиланган олтита қисм:
- Сизнинг ва мижознинг маълумотлари: исмингиз ёки устахонангиз номи, телефонингиз; мижознинг исми, телефони ва объект манзили. Якка тартибдаги тадбиркор ёки ўзини ўзи банд қилган шахс бўлсангиз, буни ҳам ёзинг: Солиқ кодекси тадбиркорлик битимларида шу мақомни кўрсатишни талаб қилади (465-модда).
- Рақам, сана ва амал қилиш муддати. Рақам иккалангизга «12-сонли смета» деб гаплашиш имконини беради; муддат мижозга қанча вақт ўйлаши мумкинлигини айтади ва материаллар қимматлашса, сизни ҳимоя қилади.
- Ҳар бир иш миқдори, бирлиги ва нархи билан. «Деворни бўяш, 2 қатлам: 40 м² × 25 000 сўм = 1 000 000 сўм» аниқ; «Бўяш — 5 миллион» эса нима киргани ҳақида баҳсга йўл очади. Ўзингиз ўлчайдиган бирликларни ишлатинг: м², метр, дона, соат ёки бутун иш учун битта хизмат.
- Иш ва материаллар алоҳида қаторда, нархлаган маҳсулот ёки маркаси билан. Мижоз бўёқни ўзи олишга қарор қилса, бутун сметани эмас, битта қаторни ўзгартирасиз.
- Жами: оралиқ жами, чегирма (бўлса), солиқ (унинг тўловчиси бўлсангиз), жами, аванс ва қолдиқ — ҳисоб-китоб кўриниб турсин.
- Шартлар ва имзолар: бошланиш санаси ва иш муддати, ҳар бир тўлов қачон тўланади, нималар кирмайди ва қўшимча иш қандай келишилади, сўнг икки томоннинг имзоси ва санаси.
Намунада — 2026 йил 16 ноябрдаги 12-сонли смета — бешта иш қатори ва бўёқ ҳамда материаллар учун 1 460 000 сўмлик битта қатор бор. Оралиқ жами 4 800 000 сўм; намунадаги уста ҚҚС тўловчиси эмас, шунинг учун жами ҳам 4 800 000 сўм. 30% аванс иш бошланишидан олдин 1 440 000 сўм, иш тугагач эса 3 360 000 сўм дегани; нарх 2026 йил 30 ноябргача амал қилади. 30% — фақат мисол: айрим хизматлар учун аванс миқдори қоидаларда ёзилган, бу ҳақда қанча аванс сўраш керак мақоласида батафсил.
Смета қандай тузилади: босқичма-босқич
- Нархлашдан олдин объектни кўринг. Ўлчанг, суратга олинг ва ишни ўзгартирадиган нарсаларни ёзиб олинг: ёрилган сувоқ, суриладиган мебель, машинани қаерга қўйиш, қайси соатларда ишлаш мумкинлиги. Мижознинг суратлари бўйича нархласангиз, буни шартларда ёзинг.
- Мижоз нима хоҳлашини сўранг: ранг ва пардоз, материалларни ким олади, иш қачонгача битиши керак. Жавоблар иш номларига айланади.
- Ишни мижоз кўз олдига келтира оладиган бандларга бўлинг (тайёрлаш, грунтовка, деворга икки қатлам бўёқ, шифт, плинтуслар) — ҳар бири миқдори ва бирлиги билан.
- Ҳар бир бандни нархлар рўйхатингиздан нархланг: ишни соатбай ёки бирлик бўйича, материалларни захира ва устама билан. Бу сонларга қандай келиш иш нархини қандай ҳисоблаш мақоласида.
- Шартларни ёзинг: аванс ва тўлов тартиби, бошланиш санаси ва муддат, нималар кирмайди ва «Қўшимча ишлар фақат ёзма розилигингиз билан, алоҳида нархда» деган қатор.
- Амал қилиш муддатини қўйинг: мижоз қарор қилишга улгурсин, лекин нархларингиз ҳам бу орада ўзгариб кетмасин. Намунада — икки ҳафта.
- Сметани объектдан қайтган куниёқ ёки эртасига юборинг — мижоз қайси мессенжерда ёзишса, ўша ерга, Telegram ёки WhatsApp орқали — ва катта ишни у билан телефонда кўриб чиқинг.
- Ишни бошлашдан олдин имзолатинг. Кейин бирор нарса ўзгарса, ўзгариш ва унинг нархини ёзинг ва худди шундай тасдиқлатинг. Иш тугагач, бажарилган ишлар далолатномаси мижозга ишни сметага солиштириб қабул қилиш имконини беради.
Бепул шаблонлардан қандай фойдаланиш
Чоп этиладиган бланк (PDF) — A4 форматдаги битта саҳифа: сизнинг маълумотларингиз, мижоз, иш қаторлари, жами, шартлар ва икки имзо учун жой. Уни мижоз олдида тўлдиринг ва имзолангач суратга олинг — шунда иккалангизда ҳам нусха бўлади.
Excel шаблонда учта варақ бор. «Смета» варағида ҳар бир қатор миқдорни нархга кўпайтиради, формулалар эса оралиқ жами, чегирма, солиқ, жами, аванс ва қолдиқни ҳисоблайди; учта фоизни киритинг ёки 0 қолдиринг. «Нархлар рўйхати»да нусха олиш учун доимий ишларингиз ва нархлари туради. Ҳар бир мижоз учун алоҳида нусха сақланг, кейин чоп этинг ёки PDF қилиб сақланг. Google Sheets дастурида ишлатиш учун файлни Google Drive хизматига юкланг ва устига икки марта босинг: Google ёрдам саҳифасига кўра, Drive Office файлларини таҳрирлаш учун очади.
Ойига бир нечта смета учун қоғоз бланк етарли; қаторлар кўп бўлса ёки бир хил нархларни қайта-қайта ишлатсангиз, жадвал ўзини оқлайди.
Смета қачон ёзма бўлиши керак, қанчалик мажбурий ва уни бекор қилиш мумкинми
Ёзма шакл. Иш келишилган заҳоти бажарилмаса, шартнома ёзма бўлиши керак: «Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонун олдиндан бериладиган буюртмалар бўйича кейинроқ бажариладиган шартномани ёзма шаклда тузишни талаб қилади (8-модда). Фуқаролик кодексига кўра, фуқаролар ўртасидаги базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан ортиқ битимлар оддий ёзма шаклда тузилади (108-модда) — 2026 йил 1 сентябрдан бу 4 400 000 сўмдан ортиқ дегани. Ёзма шакл бўлмаса, битим ҳақиқийлигича қолади, лекин низо чиқса, уни гувоҳлар билан исботлаб бўлмайди (109-модда). Аҳолига маиший хизмат кўрсатиш қоидалари ҳам буюртмани белгиланган шаклдаги ҳужжат билан расмийлаштиришни ва иш давомидаги ўзгаришларни шу ҳужжатга киритишни талаб қилади (Вазирлар Маҳкамасининг 399-сон қарори, 5-илова). Шундай қилиб, имзоланган смета ва шартлар — келишувнинг энг оддий ёзма исботи.
Смета қанчалик мажбурий. Ижрочи тузган смета мижоз тасдиқлаган пайтдан бошлаб шартноманинг бир қисмига айланади (Фуқаролик кодекси, 636-модда). Смета тахминий ёки қатъий бўлади ва, энг муҳими, ҳужжатда бу ёзилмаган бўлса, смета қатъий ҳисобланади. Қатъий сметани, қоида тариқасида, уста ҳам ошира олмайди, мижоз ҳам камайтира олмайди; истисно — шартнома тузилганда кўзда тутиб бўлмаган материаллар ёки учинчи шахслар хизматларининг анча қимматлашиши. Тахминий смета қўшимча ишлар туфайли анча ошадиган бўлса, мижозни ўз вақтида огоҳлантиришингиз шарт; у рози бўлмаса, шартномадан воз кечиб, бажарилган қисм учун тўлайди. Огоҳлантирмаган уста ишни сметадаги нархда тугатади. Қонунда «анча» учун фоиз белгиланмаган, шунинг учун нарх ўзгариши мумкин бўлса, ҳужжатга «Тахминий смета» деб ёзинг ва қўшимча ишлар қандай келишилишини кўрсатинг.
Амал қилиш муддати. Муддати кўрсатилган смета — оферта: шу муддат ичида уни қайтариб олиб бўлмайди, мижоз муддат ичида розилик берса, шартнома тузилган ҳисобланади (Фуқаролик кодекси, 368 ва 372-моддалар). Мижоз бошқа шартлар билан рози бўлса, бу янги таклиф, шунинг учун ўзгарган сметани қайта юборинг (375-модда).
Бекор қилиш. Ўзбекистон қонунларида мижознинг уйида тузилган шартномани бир неча кун ичида сабабсиз бекор қилиш муддати йўқ. Бунинг ўрнига маиший пудратда мижоз иш топширилгунга қадар исталган вақтда шартномадан воз кечиши мумкин: у бажарилган ишга мутаносиб ҳақни ва шу пайтгача қилган харажатларингизни тўлайди, бу ҳуқуқни олиб ташлайдиган шарт эса ўз-ўзидан ҳақиқий эмас (Фуқаролик кодекси, 657-модда). Уста ишни ўз вақтида бошламаса ёки муддатда тугатмаслиги аниқ бўлиб қолса, мижоз шартномадан воз кечиб, зарарни қоплашни талаб қилиши мумкин (Истеъмолчилар ҳуқуқлари тўғрисидаги Қонун, 19-модда). Капитал таъмирлаш каби қурилиш ишларида сметада ҳисобга олинмаган қўшимча иш чиқса, мижозга хабар берасиз; ўн кун ичида жавоб бўлмаса, бу ишларни тўхтатасиз (Фуқаролик кодекси, 670-модда).
Кўп учрайдиган хатолар
| Хато | Нима бузилади | Ўрнига нима қилиш керак |
|---|---|---|
| «Меҳмонхонани бўяш — 5 миллион» каби битта қатор | сиз ва мижоз турли ишларни эслаб қоласиз | ҳар бир бандни миқдори билан ёзинг |
| амал қилиш муддати йўқ | мижоз нархлар ошгандан кейин, ойлар ўтиб «ҳа» дейди | доим сана ёзинг |
| смета тури ёзилмаган | қонун бўйича у қатъий ҳисобланади ва нархни ошириб бўлмайди | «тахминий» ёки «қатъий» деб ёзинг |
| материаллар аниқ ёзилмаган | мижоз сиз нархлагандан яхшироқ маҳсулот кутади | маркаси, нави ёки ажратилган суммани ёзинг |
| қўшимча иш ҳақида ҳеч нарса йўқ | охирги ҳисоб-китобда баҳс | қўшимча иш ва нархини олдиндан ёзма келишинг |
| имзосиз иш бошлаш | нима келишилгани исботсиз қолади | аввал имзо ва сана |
| ўзгаришларни фақат телефонда келишиш | якуний сумма сметага мос келмайди | ўзгаришни ёзинг ва тасдиқлатинг |
| суммани қўлда ҳисоблаш | жами тўғри чиқмаган смета бепарво кўринади | ҳисобни шаблон ёки иловага топширинг |
Кўп бериладиган саволлар
Смета нима?
Смета — ишни бошлашдан олдин тузиладиган нарх ҳисоби: ҳар бир иш ва материал миқдори, бирлиги ва нархи билан, жами, аванс ва шартлар. Фуқаролик кодекси иш баҳосини аниқлаш усулларидан бири сифатида айнан сметани тилга олади (636-модда).
Смета қандай тузилади?
Объектни кўринг ва ўлчанг, ишни бандларга бўлинг, ҳар бир бандни нархланг, материалларни алоҳида ёзинг, жами, аванс ва шартларни қўшинг, амал қилиш муддатини қўйинг ва мижозга имзолатинг. Юқоридаги бланк ва шаблонда буларнинг ҳаммаси бор.
Имзоланган смета шартнома ҳисобланадими?
Мижоз тасдиқлаган смета пудрат шартномасининг бир қисмига айланади (Фуқаролик кодекси, 636-модда). Унда тахминий ёки қатъийлиги ёзилмаган бўлса, қатъий ҳисобланади, шунинг учун буни аниқ ёзинг.
Уста сметадагидан кўп пул олиши мумкинми?
Қатъий смета бўйича, қоида тариқасида, йўқ. Тахминий сметада қўшимча ишлар нархни анча ошириши аниқ бўлиши билан мижозни огоҳлантиринг ва унинг розилигини ёзма олинг; огоҳлантирмасангиз, сметадаги нархда ишлашингизга тўғри келади.
Смета тузиш учун пул олинадими?
Смета учун ҳақ ҳақида алоҳида қоида йўқ: кўп усталар сметани бепул тузади, чунки иш шундан бошланади. Маиший хизмат қоидалари эса устани уйга чақириш учун қўшимча ҳақ олинишини айтади. Чақирув ёки смета учун ҳақ олсангиз, буни боришдан олдин айтинг ва мижоз сизни ёлласа, бу сумма умумий нархдан айириладими — шуни ҳам келишинг.
Quotio қандай ёрдам беради
Quotio, биз Android учун ишлаб чиққан илова, шу сметани мижоз олдида телефонингизда тузади. Иш ва материалларни ўз нархлар рўйхатингиздан танлайсиз (у 10 та касб учун тайёр бандлар билан бошланиши мумкин), миқдорни катта клавиатурада терасиз, илова эса чегирма, солиқ, аванс ва амал қилиш муддатини қўшади. Мижоз экранда бармоғи билан имзолайди, смета унинг исми, санаси ва вақти билан «Келишилган» бўлади, PDF эса мижознинг WhatsApp чатига, Telegram ёки бошқа исталган иловага кетади — мижоз тилида, ўзбекча ёки русча. Кейин шу иш учун далолатнома ва тўлов квитанциялари тузилади. Бепул: ойига 10 та буюртма, ҳар бири барча ҳужжатлари билан, ва нархлар рўйхатида 30 тагача ўз бандингиз. Quotio Pro — 7 кун бепул синовли йиллик обуна: чекловсиз буюртмалар, логотип ва расмлар. Илова ҳисобварақ-фактура ва фискал чек чиқармайди. Quotio Google Play дўконида
Манбалар
- Фуқаролик кодекси (иккинчи қисм), 636, 637, 642, 656–658, 670-моддалар — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси (Lex.uz), Ўзбекистон, 1996 (ўзбекча матн)
- Фуқаролик кодекси (иккинчи қисм), русча матн — Lex.uz, Ўзбекистон, 1996
- Фуқаролик кодекси (биринчи қисм), 108, 109, 367–375-моддалар — Lex.uz, Ўзбекистон, 1995
- «Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонун, 8 ва 19-моддалар — Lex.uz, Ўзбекистон, 1996 (2026 йилги таҳрир)
- Аҳолига маиший хизмат кўрсатиш қоидалари (Вазирлар Маҳкамасининг 1995 йил 12 октябрдаги 399-сон қарори, 5-илова) — Lex.uz, Ўзбекистон, 1995 (2024 йилги таҳрир)
- Президентнинг 2026 йил 23 июндаги ПФ-115-сон Фармони (базавий ҳисоблаш миқдори) — Lex.uz, Ўзбекистон, 2026
- Солиқ кодекси, 465-модда — Lex.uz, Ўзбекистон, 2019 (2026 йилги таҳрир)
- Office файллари билан ишлаш — Google ёрдам маркази, 2026
Муаллиф: Санжар Жабборов, Quotio иловаси дастурчиси. Умумий маълумот, юридик ёки солиқ маслаҳати эмас: амалдаги қоидаларни lex.uz сайтида текширинг. Янгиланган сана: 2026 йил 15 ноябрь.