Yoshga qarab qon bosimi normasi: ayollar va erkaklar uchun jadval
60 yoshda 140/90 normami? Qon bosimi normasi jadvali (ESH 2023 va AHA 2025), «100 + yosh» qoidasi nega afsona va uyda oʻlchangan bosim qanday baholanadi.
Qisqa javob: yoshidan qatʼi nazar, kattalarda qon bosimi 120/80 mm sim. ust. dan past boʻlsa, bu normal (Yevropa jadvalida u «optimal» deb ataladi). Yevropa tavsiyalariga koʻra, shifokor qabulida oʻlchangan bosim 140/90 va undan yuqori boʻlsa, bu gipertoniya (arterial gipertenziya) hisoblanadi; Amerika tavsiyalarida esa bu chegara — 130/80. Bu raqamlar yosh oʻtgani sari oshmaydi. Yosh bilan faqat ulardan oshib ketish ehtimoli ortadi.
Quyida shifokorlar amalda foydalanadigan jadvalni, yosh oʻtgan sari nimalar oʻzgarishini va uyda oʻlchagan raqamlaringizni qanday tushunish kerakligini koʻrib chiqamiz.
Kattalar uchun qon bosimi jadvali
Qon bosimi (arterial bosim) ikki raqam bilan yoziladi. Yuqori raqam (sistolik bosim) — yurak qisqargan paytdagi bosim, pastki raqam (diastolik bosim) — yurak urishlari orasidagi bosim. Masalan, 128/82 sistolik bosim 128, diastolik bosim esa 82 millimetr simob ustuni (mm sim. ust.) ekanini bildiradi.
Dunyoda ikki xil jadval qoʻllanadi. Yevropa mamlakatlarining aksariyati va Yevropa tavsiyalariga tayanadigan boshqa koʻplab davlatlar Yevropa gipertoniya jamiyatining tasnifidan (ESH 2023) foydalanadi. AQShda esa Amerika yurak assotsiatsiyasi va Amerika kardiologiya kollejining (AHA/ACC) tavsiyalari amal qiladi: ular 2025-yilda yangilangan, toifalar esa 2017-yildagidek qolgan.

ESH 2023, shifokor qabulida oʻlchangan bosim (mm sim. ust.)
| Toifa | Yuqori raqam (sistolik) | Pastki raqam (diastolik) | |
|---|---|---|---|
| Optimal | 120 dan past | va | 80 dan past |
| Normal | 120–129 | va/yoki | 80–84 |
| Yuqori normal | 130–139 | va/yoki | 85–89 |
| Gipertoniya 1-daraja | 140–159 | va/yoki | 90–99 |
| Gipertoniya 2-daraja | 160–179 | va/yoki | 100–109 |
| Gipertoniya 3-daraja | 180 va undan yuqori | va/yoki | 110 va undan yuqori |
AHA/ACC 2025 (mm sim. ust.)
| Toifa | Yuqori raqam (sistolik) | Pastki raqam (diastolik) | |
|---|---|---|---|
| Normal | 120 dan past | va | 80 dan past |
| Koʻtarilgan | 120–129 | va | 80 dan past |
| Gipertoniya 1-bosqich | 130–139 | yoki | 80–89 |
| Gipertoniya 2-bosqich | 140 va undan yuqori | yoki | 90 va undan yuqori |
| Ogʻir gipertoniya | 180 dan yuqori | va/yoki | 120 dan yuqori |
Ikki raqam turli qatorlarga toʻgʻri kelsa, yuqoriroq qator hisobga olinadi. Masalan, 150/85 ESH boʻyicha 1-darajali, AHA/ACC boʻyicha esa 2-bosqich gipertoniya hisoblanadi.
Eng yangi Yevropa hujjati — Yevropa kardiologlar jamiyatining ESC 2024 tavsiyalari — oraliq qiymatlarni boshqacha guruhlaydi: 120/70 dan past bosim «koʻtarilmagan», 120/70 dan 139/89 gacha — «koʻtarilgan qon bosimi», 140/90 va undan yuqorisi esa gipertoniya deyiladi. Gipertoniya chegarasi ESH tasnifidagi bilan bir xil.
Nega Amerika chegarasi pastroq
ESH ham, AHA/ACC ham bir xil tadqiqotlarga tayanadi. Amerika tavsiyalari 130–139/80–89 oraligʻini «1-bosqich gipertoniya» deb ataydi — odamlar turmush tarzini ertaroq oʻzgartira boshlashi uchun. Yevropa jadvalida esa xuddi shu koʻrsatkichlar «yuqori normal», pastki raqam 80–84 boʻlsa, hatto «normal» hisoblanadi. Ikkala tavsiya ham bu oraliqda turmush tarzini oʻzgartirishni maslahat beradi. Dori kerak-kerakmasligi esa har ikkisida ham odamning yurak kasalliklari va insult boʻyicha umumiy xavfiga qarab belgilanadi. Bu qarorni jadvaldagi nom emas, shifokor qabul qiladi.
Normal qon bosimi yoshga bogʻliqmi?
Yoʻq. Kattalar uchun 25, 60 va 85 yoshda ham bir xil raqamlar amal qiladi.
Ehtimol, «60 yoshda 140/90 — normal» deb yozilgan jadvallarni yoki «yuqori raqam normasi = 100 + yoshingiz» degan qoidani koʻrgandirsiz. Ular eski darsliklardan qolgan va keksa odamlar uchun nima sogʻlom ekanini emas, keksalarda nima koʻp uchrashini tasvirlaydi. Hozirgi tavsiyalar (ESH 2023, ESC 2024, AHA/ACC 2025) barcha kattalar uchun yagona raqamlarni qoʻllaydi.
Yosh bilan quyidagilar oʻzgaradi:
- Yuqori raqam koʻtarilishga moyil boʻladi. Arteriyalar qattiqlashadi, shuning uchun sistolik bosim oshadi, diastolik bosim esa oʻzgarmasligi yoki hatto pasayishi mumkin. Yuqori raqam baland, pastki raqam esa normal boʻlgan holat izolyatsiyalangan sistolik gipertoniya deyiladi — 60 yoshdan keyin gipertoniyaning eng koʻp uchraydigan turi shu.
- Yuqori qon bosimi ancha koʻp uchraydi. AQShda 2021–2023-yillarda oʻtkazilgan milliy tadqiqotga koʻra, u 18–39 yoshdagi kattalarning 23 foizida, 40–59 yoshdagilarning 53 foizida va 60 va undan katta yoshdagilarning 72 foizida aniqlangan.
- Davolash maqsadi individualroq boʻlishi mumkin. 65 yoshdan, ayniqsa 80 yoshdan oshgan odamlarda shifokor bosh aylanishi va yiqilishning oldini olish uchun biroz boshqacha maqsadli koʻrsatkichni tanlashi mumkin. Bu — tashxisi allaqachon qoʻyilgan odamni davolash boʻyicha qaror, «normal»ning yangi taʼrifi emas.
- Oʻrindan turganda bosh aylanishi koʻproq uchraydi. Sizda shunday boʻlsa, shifokorga ayting: u bosimingizni tik turgan holatda ham oʻlchab koʻrishi mumkin.
Ayollar va erkaklarda qon bosimi normasi
Jadval ayollar va erkaklar uchun bir xil. Farq faqat yuqori bosim qanchalik koʻp uchrashida: oʻsha AQSh tadqiqotida erkaklarning 51 foizida va ayollarning 45 foizida gipertoniya aniqlangan. Ayollarda qon bosimi menopauzadan (hayz butunlay toʻxtaganidan) keyin koʻtarilishga moyil.
Homiladorlikning oʻz chegaralari va xavfli belgilari bor. Homilador boʻlsangiz, umumiy jadvalga emas, sizni kuzatayotgan akusher-ginekolog yoki shifokorning maslahatiga amal qiling.
Bolalar va oʻsmirlar
Bolalarning qon bosimi kattalar jadvali boʻyicha emas, yoshi, jinsi va boʻyiga qarab tuzilgan persentil jadvallari boʻyicha baholanadi. Amerika pediatriya tavsiyalarida kattalardagidek chegaralar 13 yoshdan boshlab qoʻllanadi. Bolaning bosim koʻrsatkichlari sizni xavotirga solsa, pediatr bilan maslahatlashing.
Qanday bosim past hisoblanadi
Yagona rasmiy chegara yoʻq. Odatda 90/60 atrofidagi yoki undan past koʻrsatkichlar past bosim (gipotoniya) deb ataladi. Past bosim asosan bosh aylanishi, koʻz oldi xiralashishi yoki hushdan ketish kabi belgilarga sabab boʻlganda ahamiyatga ega. Shunday holat yuz bersa, ayniqsa qon bosimi uchun dori ichayotgan boʻlsangiz, shifokorga ayting.
Uyda oʻlchangan bosimning oʻz chegaralari bor
Uyda koʻpchilik shifokor xonasidagidan xotirjamroq boʻladi, shuning uchun bosim ham pastroq chiqadi. Shu sababli uyda oʻlchash uchun chegara ham pastroq:
- ESH 2023 va ESC 2024: uyda oʻlchangan bosimning oʻrtachasi 135/85 va undan yuqori boʻlsa, gipertoniya hisoblanadi. Xuddi shu chegarani Fransiya sogʻliqni saqlash oliy organi (HAS) va Koreya gipertoniya jamiyati ham qoʻllaydi.
- AHA/ACC: uyda oʻlchanganda 1-bosqich gipertoniyaga mos keladigan qiymat — 130/80.
Bu yerda «oʻrtacha» bitta oʻlchovni emas, oʻlchovlar seriyasini anglatadi: odatda bir necha kun davomida ertalab ikki marta va kechqurun ikki marta oʻlchanadi. Buni qanday tashkil qilish qon bosimini qachon oʻlchash kerak maqolasida tushuntirilgan, tayyor varaq esa chop etish uchun moʻljallangan qon bosimi kundaligimizda.
Shifokor qabuli va uy oʻrtasidagi bu farqning oʻz nomlari bor. Oq xalat gipertoniyasi — shifokor qabulida bosim baland, uyda esa normal. Niqoblangan (yashirin) gipertoniya — aksincha: qabulda normal, uyda baland. Ikkalasi ham shifokorlar bemorlardan uyda oʻlchashni tobora koʻproq soʻrashiga sabab boʻlmoqda.
Bitta yuqori natija — hali tashxis emas
Qon bosimi har daqiqada oʻzgarib turadi. Gapirish yoki toʻla qovuq natijaga har biri taxminan 10 mm sim. ust. qoʻshishi mumkin, juda kichik manjet — 10 gacha, kiyim yengi ustidan taqilgan manjet esa bundan ham koʻproq. Qon bosimini uyda qanday toʻgʻri oʻlchash haqidagi qoʻllanmamizda bu xatolar raqamlar bilan keltirilgan.
Gipertoniya tashxisi takroriy oʻlchovlar asosida qoʻyiladi: shifokorga bir necha marta borib oʻlchatish yoki bir hafta davomida uyda oʻlchab, oʻrtachasini chiqarish orqali. Bitta yuqori raqam vahimaga tushish uchun emas, toʻgʻri qilib qayta oʻlchash uchun sabab.
Kechiktirib boʻlmaydigan holat: bosim 180/120 yoki undan yuqori boʻlsa va koʻkrakda ogʻriq, nafas qisishi, orqada ogʻriq, uvishish, holsizlik, koʻrishning oʻzgarishi yoki gapirishning qiyinlashishi kuzatilsa, darhol tez yordam chaqiring (103). Belgilar boʻlmasa-yu, bosim juda baland chiqsa, nima qilish kerakligi qon bosimi 180/120: nima qilish kerak maqolasida tushuntirilgan.
Pressio qanday yordam beradi
Biz iPhone va Android uchun qon bosimi kundaligi — Pressio ilovasini ishlab chiqamiz. Unda ESH 2023 yoki AHA/ACC jadvalini tanlaysiz, kiritgan har bir oʻlchovingizning toifasi esa rang, soʻz va belgi bilan koʻrsatiladi. Bosh ekranda soʻnggi 7 kundagi ertalabki va kechki oʻrtacha bosim koʻrinadi, shifokor uchun hisobot esa ularni bitta PDF faylga jamlaydi.
Pressio qon bosimini oʻlchamaydi: raqamlarni oʻz tonometringizdan kiritasiz. U tashxis ham qoʻymaydi. U shifokoringizga aniq va toʻliq maʼlumot olib borishingizga yordam beradi.
Manbalar
- ESH 2023: arterial gipertoniyani davolash boʻyicha tavsiyalar (ingliz tilida) — Journal of Hypertension, 2023
- ESC 2024: koʻtarilgan qon bosimi va gipertoniyani davolash boʻyicha tavsiyalar (ingliz tilida) — European Heart Journal, 2024
- AHA/ACC 2025 qon bosimi tavsiyalari: eng muhim jihatlar (ingliz tilida) — Amerika yurak assotsiatsiyasi
- Kattalarda gipertoniyaning tarqalishi, 2021–2023 (NCHS Data Brief 511) (ingliz tilida) — AQSh Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari (CDC)
- Gipertoniya: maʼlumotnoma (ingliz tilida) — Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti, 2025
Muallif — Sanjar Jabborov, Pressio ilovasi dasturchisi. Matn ESH 2023, ESC 2024 va AHA/ACC 2025 tavsiyalari bilan solishtirib tekshirilgan. Yangilangan sana: 2026-yil 13-noyabr. Ushbu maqola faqat maʼlumot berish uchun yozilgan va shifokor maslahati oʻrnini bosmaydi.